“Chiều tối” của Hồ Chí Minh

Phân tích bài thơ “Chiều tối” của Hồ Chí Minh.

1. Trong nền nghệ thuật thơ ca cách mạng Việt Nam, Hồ Chí Minh (1890 – 1969)là một đại biểu xuất sắc. Tập thơ “Nhật ký trong tù” là một móc son chói lọi trong hành trình sáng tác của Hồ Chí Minh.  Cả tập thơ là một cuộc giải bày tâm trạng tư tưởng cho một hoàn cảnh đặc biệt đó là cảnh tù đày trên bước đường hoạt động cách mạng. Bài thơ “Chiều tối” là một bài thơ tiêu biểu trong tập “Nhật ký trong tù”. Bài thơ được sáng tác trên hành trình của cuộc chuyển lao. Thông qua cảnh chiều tối ở vùng xóm núi nhà thơ gián tiếp bày tỏ tâm hồn tình cảm tinh thần lạc quan yêu đời của mình. Tình cảm tư tưởng đó được nhà thơ diễn tả một cách sinh động qua hình ảnh chiều và tối.

“Chim mỏi về rừng tìm chốn ngủ

Chòm mây trôi nhẹ giữa tầng không

Cô em xóm núi xay ngô tối

Xay hết lò than đã rực hồng”.

2.a. Bài thơ mở đầu là hình ảnh của không gian rừng núi vào lúc buổi chiều hoàng hôn. Hình ảnh buổi chiều được nhà thơ gợi tả qua hai hình ảnh đặc trưng đó là cánh chim chiều và chòm mây buổi chiều.

“Chim mỏi về rừng tìm chốn ngủ

Chòm mây trôi nhẹ giữa tầng không”

“Quyện điểu quy lâm tầm túc thụ

Cô vân mạn mạn độ thiên không”

Câu mở đầu bài thơ tác giả đã giới thiệu một chủ thể của không gian trời chiều đó là cánh chim chiều. Cánh chim chiều được tác giả hé lộ ở hai trạng thái đó là mệt mỏi và tìm chốn ngủ. Nhà thơ không có từ để chỉ buổi chiều nhưng người đọc vẫn cảm nhận ra buổi chiều hoàng hôn qua hình ảnh chim “tìm chốn ngủ”. Không gian hoàng hôn thì tự thân nó đã là gợi buồn đã thế cánh chim trong chiều hoàng hôn lại mệt mỏi “quyện điểu” càng gợi ra thêm điệu buồn của chiều hoàng hôn.

Không gian chiều hoàng hôn còn được thề hiện qua một chủ thể thứ hai đó là “chòm mây” chiều. Câu thơ “chòm mây trôi nhẹ giữa tầng không” dịch giả đã lột tả khá sát nghĩa nhưng chưa lột tả được chữ “cô vân” trong nguyên bản. Nguyên bản là “cô vân mạn mạn độ thiên không” cô vân là chòm mây cô đơn cô độc giữa trời chiều, mà đã là cô đơn cô độc thì gợi lên cái lẻ loi cái đơn chiếc cái buồn. Cái buồn đó càng được bộc lộ rõ hơn trong sự liên kết với hình ảnh cánh chim. Cánh chim thì bay về núi còn chùm mây thì lững lờ ở lại như một cảnh chia li.

Hai câu thơ mở đầu bài thơ tác giả vẻ ra không gian trời chiều hoàng hôn bằng hai nét chấm phá, bằng hai nét gợi tả là cánh chim và chòm mây. Qua hai hình ảnh này tác giả vừa gợi ra được cái thời gian đang vận động về chiều và đi vào hoàng hôn, vừa gợi tả được một không gian buổi chiều lạnh vắng man mác buồn. Đằng sau bức tranh cảnh chiều là sự hé lộ tâm trạng của người tù bị giải đi của thi nhân Hồ Chí Minh đó là tâm trạng có sự len thấm cảnh buồn của cảnh buồn trời chiều. Và cái buồn này cũng là rất tự nhiên bởi vì thời điểm hoàng hôn đó thì chim về rừng người về tổ còn Hồ Chí Minh bị giải đi vô định chẳng khác gì chòm mây cô độc giữa tầng không.

b. Nếu như hai câu thơ trên giới thiệu cảnh trời chiều thì hai câu thơ tiếp theo của bài thơ tác giả giới thiệu cảnh buổi tối nơi xóm núi. Và nếu như cảnh trời chiều có cái gì đó man mác buồn thì cảnh buổi tối nơi xóm núi lại toát ra những hình ảnh gợi vui, tác giả viết:

Cô em xóm núi xay ngô tối

Xay hết lò than đã rực hồng”.

“Sơn thôn thiếu nữ ma bao túc

Bao túc ma hoàn, lô dĩ hồng”

Cảnh xóm núi bắt đầu bằng hình ảnh cô em trong trạng thái lao động đó là xay ngô. Câu thơ này trong nguyên bản là “Sơn thôn thiếu nữ ma bao túc” không có chữ chỉ sự tối nhưng  người đọc vẫn hình dung ra được buổi tối nhờ lò than rực hồng ở câu thơ sau.  Cả không gian núi rừng xóm núi lúc chiều tối chỉ xuất hiện hình ảnh cô em thiếu nữ vùng sơn nước. Cô em “thiếu nữ” đã là gợi lên sự trẻ trung tươi vui đã thế cô em lại trong trạng thái xay ngô là một trạng thái lao động khoẻ khoắn, bản thân trạng thái đó đã gợi lên một sự chủ động trong lao động gợi lên một hình ảnh vui.

Trong sự vận động của cối xay ngô cũng là sự vận động của thời gian đi vào đêm thì không gian xóm núi lại rực hồng lên lò than trong đêm tối. Lò than đã là một sự ấm áp rồi mà lò than ở đây lại trong trạng thái rực hồng là sự nồng ấm, là sự ấm áp, là sự toả sáng làm rực lên không gian xóm núi. Một cảnh tượng gợi lên sự ấm áp và vui tươi.

Hai câu thơ đầu với hai hình ảnh mang chủ thể là cánh chim mỏi, chòm mây cô độc gợi buồn thì hai câu thơ cuối này với hai hình ảnh mang tính chủ thể là cô em xay ngô và lò than rực hồng đã gợi lên một không gian ấm áp và vui tươi. Nguyễn Du viết “Người sầu cảnh cũng đeo sầu, người buồn cảnh có vui đâu bao giờ” không gian xóm núi vui thì cũng chứng tỏ người bị giải đi đang có tâm trạng vui trước khung cảnh xóm núi, trước cảnh sống của con người xung quanh.

3. “Chiều tối” là bài thơ tứ tuyệt đặc sắc của Hồ Chí Minh. Bài thơ vừa mang phong cách đường thi cổ kính vừa mang tính tân hiện đại trong nghệ thuật xây dựng hình ảnh. Bài thơ tả cảnh chiều tối ở vùng rừng núi nhưng lại toát lên hình tượng nhân vật trữ tình là tác giả Hồ Chí Minh có tấm lòng yêu thương rộng lớn, luôn nâng niu trân trọng mọi sự sống trên đời, có tâm hồn lạc quan cách mạng luôn hướng về tương lai và ánh sáng.

Gửi phản hồi

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Log Out / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Log Out / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Log Out / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Log Out / Thay đổi )

Connecting to %s