“Hai đứa trẻ”.-Thạch Lam

Thế giới nội tâm của cái tôi thời đại được nhà văn Thạch Lam gửi gắm qua “Hai đứa trẻ”. Tác giả đã miêu tả nội tâm ấy như thế nào? Phân tích để chứng minh.

1. Sống trong bầu khí quyển của văn học 1930 – 1945 Thạch Lam đã tìm cho mình một phong cách mới. Ông viết một kiểu truyện ngắn không có xung đột ở cốt truyện. Truyện mà cứ như một bài thơ trữ tình bởi nó bộc lộ một cách sâu kín trạng thái tâm hồn mênh mông bí ẩn của cái tôi thời đại. “Hai đứa trẻ” là một trong những tác phẩm kiểu ấy. Nó gợi lên một cái gì đó xa xôi trong quá khứ và một cái ì đó mơ hồ chưa hề thấy trong tương lai.

2. Toàn bộ khúc ca trữ tình trong “Hai đứa trẻ” được tác giả dồn nén qua tiếng lòng của chị em Liên và gián tiếp thể hiện qua sự sống của ngoại cảnh.

a. Thế giới cuộc sống trong “Hai đứa trẻ” mở ra từ một buổi chiều buông xuống. Tác giả chọn đúng cái thời khắc dễ làm cho tâm hồn con người xao động. Đó là cái giờ khắc của ngày tàn, một chút gì đó mơ hồ của quá khứ trong sự nuối tiếc và một chút gì đó của tương lai trong nỗi âu lo khắc khoải.

Một buổi chiều êm như ru, đó là cái âm thanh của thời gian chầm chậm trôi đi. Tiếng gọi của thời gian làm cho lòng người khắc khoải đến mỏi mòn. Nó gợi lên sự chờ đợi nhớ nhung một cái gì đó cùng với âm thanh của tiếng trống thu. Không! Ấy là tiếng của ếch nhái từ đồng xa theo gió nhẹ thổi vào. Thì ra tiếng gọi của đồng quê đưa con người ngược dòng trở về với quá khứ. Cái quá khứ thật xa xôi, nó gợi lên một chút hoài niệm của Tú Xương đầu thế kỷ xx “Văng vẳng tiếng ếch bên tai, giật mình còn tưởng ai gọi đò về”.

Cuộc sống nơi phố huyện nghèo hiện ra cái nham nhở của nó “nửa quê nửa chợ”. Một sự nuối tiếc lo âu nó dồn nén trong tâm lí con người thời đại mà Thạch Lam đã gửi hết vào tâm hồn của chị em Liên. Ta cứ tưởng như chị em Liên đang ngồi trong gian hàng đó mà đếm từng bước đêm xuống. Trước mắt chúng hiện ra ánh sáng nhưng là thứ ánh sáng của giờ khắc ngày tàn, phương đông đỏ rực như hòn than rồi tắt dần. Hình hài luỹ tre xanh khắc lên nền hoàng hôn những hình thù kỳ dị, không còn cánh chim vào nền hoàng hôn, tín hiệu của sự sống như ngàn năm trước mà lập biểu tượng của sứống nham nhở, gây nên nỗi đau vô vọng cho những kiếp người nhỏ bé.

Xây dựng bức tranh thiên nhiên ấy Thạch Lam đã tái hiện một cách chân thực cuộc sống của con người Việt Nam trong buổi giao thời: nửa cũ, nửa mới,  nửa sáng, nửa thực, nửa hư. Đứng trong ranh giới ấy con người không biết về đâu, sống lê thê mòn mỏi suốt ngày này sang ngày khác.

b. Sự ám ảnh của thời gian đã giết chết dần những tâm hồn ngây thơ trong trẻo. Bóng tối còn tràn tới nơi phố huyện nghèo. Mắt Liên ngập đầy bóng tối, trong bóng tối sâu thẳm ấy là những mảnh đời tàn tạ hiện ra.

Trước tiên là những đứa trẻ “lom khom nhặt nhạnh những thanh tre thanh nứa còn sót lại trên nền chợ”. Cuộc sống đã li tán mỗi người một ngã, cứ như cảm nhận của Huy Cận trong “Tràng giang” “Đâu tiếng làng xa vãn chợ chiều” có điều là không phải cái dư âm trong cõi mơ màng mà hiện rõ nét những cảnh đời đau khổ. Nhìn thấy những đứa trẻ ấy, chị em Liên cảm thấy lòng buồn vô hạn, xót xa cho số phận của chúng cũng như thương cho chính mình. Cảm xúc đồng thân phận ấy chính là trái tim nhân đạo của Thạch Lam khi liên tưởng về thời thơ ấu.

Hình ảnh chị Tý với đôi chiếu chõng tre và thằng con xách điếu đóm đi sau lễ mễ dọn hàng. Bác Xiêu với gánh phở từ trong ngõ hun hút đi ra. Bà cụ Thi hơi điên. Vợ chồng bác Xẩm với manh chiếu rách và cái thau sắt tồi tàn đã làm hiện lên một cảnh chợ đêm. Những cảnh chợ ấy không phải là nơi tụ tập đông vui mà thật buồn chán và tẻ nhạt, họ ngồi ở cái góc phố mòn mỏi đợi chờ. Điều đáng nói là những con người ấy tồn tại như một linh hồn vất vưỡng trong đêm tối. Kiếp người mà như kiếp ma, họ tìm kế sinh nhai trong đêm tối, trong đêm tàn lặng lẽ, cảnh sống ầy làm cho ta liên tưởng đến cái cò trong ca dao “Cái cò mà đi ăn đêm, đậu phải cành mềm lộn cổ xuống ao”.

Thạch Lam đã tạo hình cho một thế giới cực kỳ ấn tượng bằng nghệ thuật phối âm phối màu đặc sắc. Vẫn cái âm thanh của tiếng ếch nhái ngoài đồng xa theo gió nhẹ thổi vào, thêm vào đó là tiếng muỗi vo ve, tiếng lá vàng khẽ rụng, tiếng cười khanh khách rờn rợn và tiếng đàn bầu run bần bật. Chị em Liên ngồi đó mà lắng nghe mọi âm thanh, nó như nhỏ giọt trong lòng. Hai chị em không buồn dọn hàng, chúng cảm thấy mệt mỏi trong cái cảnh tàn hấp hối. Có thể nói đây là thứ âm thanh não nùng thê lương tưởng chừng như tống tiễn một kiếp người.

Cùng với thế giới âm thanh ấy là màu sắc của cuộc sống nủa sáng nửa tối. Bóng tối làm cho thế giới nơi phố huyện nghèo cái gì cũng màu đen, những mô đất, những con người thăm thẳm, cả những hộp thuốc bên cạnh chị em Liên cũng màu đen. Cuộc sống thật u ám nặng nề vây kín số phận con người. Cái không gian nơi phố huyện nghèo cũng như túp lều tồi tàn rách nát của chị em Liên như cái ao đời tù đọng. Đúng hơn là một thứ nhà tù không lối thoát. Nhưng ám ảnh hơn cả vẫn là ánh sáng, cái thứ ánh sáng huyền hoặc ảm đạm đến thê lương. Đó là những ngọn đèn huê kỳ thắp sáng xa xa như ánh lửa ma trôi, cái liên tưởng ấy làm cho phố huyện nghèo cứ như cái nghĩa địa tồi tàn hoang vắng. Đặc biệt Là những ngọn đèn dầu, những đóm lủa trong cảnh chợ đêm. Ngọn đèn của chị Tý làm cho không gian xung quanh chập chờn lay động, ánh lửa cảu bác Xiêu làm cho bóng bác mênh mông toả xuống một vùng. Tác giả lặp đi lặp lại đến 7 lần những ngọn đèn ấy, chuyển nghĩa thực sang nghĩa biểu tượng. Trong thế giới tâm linh của người Việt đó là phần tâm hồn, nhưng trong cái miêu tả của Thạch Lam là những linh hồn sống dở chết dở.

Miêu tả thế giới âm thanh màu sắc đầy ám ảnh ấy, Thạch Lam đã ném cho cuộc đời này một cái nhìn thật ảm đạm buồn thương. Cuộc sống của con người thật vô nghĩa không biết tương lai ánh sáng là gì, không có những giọt nước mắt. Nhưng trong tim của Thạch Lam là một nỗi đau đời, một sự hận tủi. Đó cũng là cái bế tắc của cái tôi giữa buổi giao thời.

c. Có một khát vọng loé lên trong tâm hồn của chị em Liên cũng như của những con người nơi phố huyện. Những khát vọng ấy thật mong manh, con đường dến tương lai thật xa thẳm mịt mờ. Có một chút mâu thuẫn kịch tính trong lòng hai chị em. Một mặt qua gánh phở của bác Xiêu chúng cứ nghĩ về Hà Nội, một thời rực sáng với những bát phở ngon lành mà chúng được ăn còn bây giờ như một món quà xa xỉ, cái quá khứ một thời ấy một đi không trở lại. Họ chỉ còn biết thương về tương lai nhưng tương lai là cái gì không biết được, chỉ biết rằng đêm đêm hai đứa trẻ cũng như những con người nơi phố huyện thao thức đợi chờ nó được gửi gắm vào đoàn tàu đêm đi qua. Đoàn tàu có một sức hấp dẫn quyến rũ đặc biệt nó mang lại một thế giới thực sự. Đó là thế giới những âm thanh rộn ràng náo nhiệt “rất đơn giản là tiếng bánh xe nghiến trên đường ray nhưng người ta những tưởng đó là cuộc sống hối hả vui tươi” khác hẳn với những âm thanh nhỏ giọt não nề ở trên kia. Đặc biệt là ánh sáng rực rỡ của ánh điện văn minh khác với những ngọn đèn dầu những đóm lửa leo lét tàn tạ, thứ ánh sáng ấy làm lộ ra một cuộc sống sang trọng của những toa ghế mạ đờn kềnh bóng loáng. Nó khác hẳn với chiếc chõng tre ộp ẹp của chị Tý, manh chiếu rách thảm thương của bác Xẩm và túp lều dán đầy giấy nhật trình của chị em Liên. Đó là thế giới đô thị văn minh thật sự mang lại một sức sống mới cho con người nơi phố huyện. Tất nhiên đó chỉ là cõi tưởng tượng của vô thức bản năng. Tuy nhiên đứng về cái tôi trí thức một thời đây là vấn đề của ý thức. Họ đang khao khát được giải phóng, khao khát về một sự đổi đời thay cái lạc hậu cũ kĩ để tìm đến thế giới văn minh, tất nhiên lí tưởng ấy thật ảo tượng nó chỉ chợt đến rồi đi trong khoảnh khắc. Tương lai thật mơ hồ xa xôi cứ như con tàu đến rồi đi, không biết về đâu giữa cõi đời mênh mông bóng tối.

3. Số phận của con người một thời bị nhấn chìm trong bế tắc. Đọc văn Thạch Lam ta cảm thấy đau đớn hơn, bận bịu hơn về quê hương, đất nước. Biết bao giờ những cảnh đời lam lũ, văng vẳng trong tiếng ếch nhái, tiếng muỗi vo ve và đâu đó tiếng đàn bầu run bần bật cuộc sống đô thị náo nhiệt vẫn chưa thay thế hết những cảnh đời tủi nhục. Những trang văn của Thạch Lam đi vào trong ta những cảm xuác êm ái nhẹ nhàng làm cho trái tim ta phập phồng thổn thức với một lẽ sống nhân ái bao la.

Gửi phản hồi

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Log Out / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Log Out / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Log Out / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Log Out / Thay đổi )

Connecting to %s